Forskeren forklarer: Analyse av ”schizofreni” i lærebøker

Er det ein samanheng mellom vitskapen sitt språk for psykiske lidingar og stigmaet knytt til desse lidingane? Er omgrepet ”schizofreni” utdatert, og bør det derfor bytast ut med eit anna omgrep? Helga Mannsåker har forska på omgrepet ”schizofreni” i skandinaviske psykiatrilærebøker.

Skrevet av: Eskil Skjeldal

-Språket i lærebøker har påverknadskraft. Uheldig språkbruk kan bidra til stigmatisering, seier Helga Mannsåker frå Universitetet i Bergen. Foto: Alf Edgar Andresen, Universitetet i Bergen.

-Kva handlar prosjektet om?

-Prosjektet dreiar seg om ei undersøking av kva rolle metafor og metonymi spelar i psykiatrien sitt fagspråk, og om fagtermen – og bruken av fagtermen – schizofreni på nokon måte kan seiast å kunna verka stigmatiserande. På den eine sida nyttar eg metafor- og metonymiteori for å undersøkja fagspråk om schizofreni, og på den andre sida nyttar eg fagspråk om schizofreni som ein case for å undersøkja fenomena metafor og metonymi. Kort forklart er ein metafor eit språkleg uttrykk der ein omtalar noko ved hjelp av noko heilt anna, som t.d. når ein omtalar ein psykisk tilstand som ei romleg plassering: «Han er høgt oppe.» (‘glad, eksaltert’) / «Ho er langt nede» (‘deprimert’). Ein metonymi er eit språkleg uttrykk der ein omtalar noko ved hjelp av noko som kan seiast å ha eit konkret samband med det ein omtalar, t.d. ved å referera til heilskapen ved hjelp av ein del av heilskapen: «Vi treng fleire hender i eldreomsorga» (‘fleire personar som kan utføra praktisk arbeid’) / «Vi søkjer fleire hovud» (‘fleire personar som er teoretisk anlagte’).

 -Kva for spørsmål stilte du for å finne ut av dette?

-Eg undersøkte kapitla om schizofreni i ni skandinaviske lærebøker i psykiatri, tre frå perioden rundt 1900, då namnet på tilstanden framleis var dementia praecox, tre frå perioden rundt 1950, då termen schizofreni hadde erstatta dementia praecox, og tre frå perioden rundt 2000, dvs. notida sine lærebøker. All bruk av termen schizofreni, pluss bruken av det avleidde adjektivet schizofren vart identifisert, klassifisert og analysert med utgangspunkt i kognitiv metafor- og metonymiteori.

 -Kva fann du?

-Eg fann at metonymi spelar ei viktig rolle i psykiatrisk fagspråk, og at somme former for metonymisk språkbruk kan føra til uheldige konseptualiseringar og dermed til stigmatisering av pasientar. Ikkje minst gjeld dette språklege konstruksjonar der personen vert referert til vha. namnet på diagnosen, som t.d. uttrykk som «dei schizofrene» for ‘personar som er diagnostiserte med schizofreni’. I slike uttrykk kan ein seia at personen vert «redusert» til sin eigen diagnose. Det er òg ting som tydar på at termen schizofreni (av gresk skhizein ‘å splitta’ + phren ‘sinn’) på somme måtar kan reknast som ein levande metafor i språket, då aspekt ved sjukdommen vert referert til og skildra vha. ord som splitting, spalting og kløyving i lærebøkene etter innføringa av termen schizofreni, jf. t.d. at schizofreni av somme vert oppfatta som ekvivalent med «splitta personlegdom».

 -Kvifor er dette viktige funn?

-Korleis vi omtalar eit fenomen, påverkar korleis vi oppfattar fenomenet. Språket i lærebøker har påverknadskraft, ikkje minst på dei fagfolka som skal sosialiserast inn i fagfeltet. Uheldig språkbruk kan bidra til stigmatisering og sjølv-stigmatisering, og derfor er det viktig å undersøkja språkbruken til fagfeltet med tanke på dette.

 -Har du avdekt nye kunnskapshull ved hjelp av denne studien?

-Denne studien har kasta nytt lys over skiljet mellom levande og daude metaforar, over metonymien si rolle i fagspråk og over forholdet mellom metafor og metonymi og stigmatiseringsproblematikk innanfor psykiatrien. Den har òg kasta nytt lys over dei grammatiske og semantiske konsekvensane av bytet frå dementia praecox til schizofreni i fagspråket.

 -Korleis har du ivareteke brukarinvolveringa gjennom forskingsprosessen?

-I dette prosjektet har ikkje brukarar vore involverte – dette er ein reint språkvitskapleg analyse av fagspråktekstar. Men avgjerda om å undersøkja fagspråket i psykiatrien med eit kritisk blikk er gjort med tanke på brukarperspektivet.

Vil du vite meir om prosjektet? Skriv eit e-brev til Helga Mannsåker: Helga.Mannsaker@uib.no

Del gjerne denne siden med dine venner og meld deg på vårt nyhetsbrev. Ta også en titt i vår nettbutikk

Delta i diskusjonen, skriv en kommentar nedenfor

RELATERTE SAKER


KJØP VÅRE PUBLIKASJONER

HANDLEKURV

Handlekurven er tom

SISTE SAKER

  • Om brukermedvirkning: Erfaringspanelet psykisk helse og rus i Helse Bergen
    Erfaringspanelet er et rådgivende organ for Divisjon psykisk helsevern i Helse Bergen. I panelet sitter 19 mennesker med reflekterte egenerfaringer med rus eller psykiske problem og behandling, som tjenestebrukere selv og/eller som pårørende. De er ikke representanter for brukerorganisasjoner, men sitter der i kraft av seg selv og sin erfaringsbaserte kunnskap. Leder for panelet, erfaringskonsulent Ove Vestheim, og divisjonsdirektør Hans Olav Instefjord forteller mer om samarbeidet her.
  • Om brukermedvirkning: Brukermedvirkning i forskning
    Mette Haaland-Øverby fra Nasjonal Kompetansetjeneste for læring og mestring innen helse (NK LMH) er medforsker og samarbeider med professor Ole Petter Askheim ved Høgskolen i Innlandet om forskningprosjektet «Brukermedvirkning – fra politikk til praksis».
  • Forskeren forklarer: Benken, en åpen russcene
    Hva skjer på en åpen rus-scene, og hvorfor kommer folk tilbake? Hva representerer den åpne rus-scenen for en rusavhengig? Og forteller den rusavhengiges bruk av den åpne rus-scenen noe om hvordan rustjenestene oppleves av en rusavhengig? Trond Erik Grønnestad (UiS) har forsket på den åpne rus-scenens funksjon og rolle i livene til rusavhengige.

PÅ SOSIALE MEDIER


Aktuelt

Se alle nyheter i vårt nyhetsarkiv

Fra Twitter