Tekst: Eva Svendsen

Nasjonalt senter for erfaringskompetanse har saman med organisasjonen We shall overcome fått oversatt denne veiledaren om korleis redusere eller slutte med medisiner for psykiske lidingar heretter kalla psykofarmaka.

Det er Will Hall frå Freedom Center i USA som er forfatter. Materialet er laga utifrå amerikanske forhold, slik dei var fram til 2007.  Veiledaren har blitt til takka vere mange mennesker som har delt sine erfaringar med kortare eller meir langvarig bruk av psykofarmaka og ved at 18 ulike profesjonelle har gitt råd undervegs og gått gjennom innhaldet.

Mange synest kansje at veiledaren ikkje samsvarer med situasjonen her i Norge i 2010 og at den ikkje gir eit balansert bilde. Denne veiledaren er meint å vere eitt  bidrag  til meir kunnskap og bevisstgjering om legemidler og psykiske lidingar. Kritisk lesing er i tråd med veilederens ånd. Det er viktig at vi er kritiske til all informasjon om legemidler og psykiske lidingar!

Denne guiden er laga av brukarar for brukarar. Vi håper at den kan imøtekome eit udekt behov for meir informasjon rundt skaderedusering og seponering av medisin.

Nasjonalt senter for erfaringskompetanse sitt utgangspunkt er at psykofarmaka kan vere nyttig for mange mennesker. Når kjenslene vert for overveldande, søvnen uteblir, livet er ute av kontroll og ein ikkje klarer på fungere på jobb, skule eller i parforholdet, kan medisin saman med andre tilbod opplevast som livredning. Jfr. tidl. statsminster Kjell Magne Bondevik som gav uttrykk for kor viktig samtalar og medisin var for han. Eller når virkeligheta blir for truande og stemmene så krevande at ein ikkje held det ut,- då kan psykofarmaka dempe uroa og kaoset. Men det bør alltid vere i kombinasjon med andre tiltak og ikkje minst i samanheng med gjensidige, respektfulle møter mellom hjelpar og brukar. Imidlertid kan medisinen dempe kjenslene så mykje at ein opplev å miste seg sjølv og hindre vekst og vidare utvikling. Dette finst det mange fortellingar om. Halvor fortel i undervisningsfilmen Vendepunkt som ein kan få ved å kontakte Erfaringskompetanse.no, at han mista fullstendig  kontakta med både glade og triste kjensler når han vart medisinert med psykofarmaka.

Det å bli forberedt grundig på for eksempel at kjenslene kan bli borte, at det kan skje ei forandring i eins oppleving av verda og at det har biverknader, er viktig. Biverknadane er mange alt frå impotens, tiltaksløyse, vektauke, meir angst og indre uro til større fare for sjølmord ved bruk av nokre antidepressiva. Mange brukarar fortel at dei manglar god nok informasjon når valget skal takast kor vidt ein skal starte på ei medikamentell behandling eller ikkje. Og ikkje minst savnar vi kunnskap om skadeverknadane på lang sikt av å bruke slike medisiner.

Vi ser ei stor auke i forbruket av desse medikamenta : Minst 10% av Norges befolkning bruker no psykofarmaka ( ifylgje reseptregisteret). I 2009 fekk nærmare 300 000 antidepressiva og over 600 000 fekk ei eller anna type psykoleptika. I 2006 brukte vi 3.4 mrd på psykofarmaka, ei auke på 3% frå året før. Og forbruket aukar for kvart år.

Korleis kan vi så forklare denne auken i forbruket? Kan vi forklare alt med demografiske endringar slik som auka folketal og urbanisering,- at folk bur i byar og ikkje kan rekne med støtte frå naboen ?

• Har folk blitt sjukare?

Eller er det som Marci Angell i The New England Journal of Medicine  skreiv: ” Før solgte man medisiner mot sykdommer. Nå selger man sykdommer som passer til medisinene!”

Eller blir det stilt for store krav til enkeltindividet når det gjeld arbeidsprestasjonar og familielykke?

• Er diagnosene blitt bedre ?

Sidan 1952 har DSM – Diagnostisk og Statistisk Manual over mentale forstyrrelser vokst frå eit lite hefte med 112 psykisk lidingar til no ei enorm bok på 886 sider og inneheld 400 ulike psykiske lidingar. Antall ulike mentale lidingar definert utifrå symptom aukar år etter år i takt med forbruket.

• Har effektivitetskrava til behandlarane og deira hjelpebehov og avmaktskjensle noko med dette å gjere?

Ein har i alle fall imøtekome pasienten med noko, når han/ho får med seg ein resept…. Og ein får større ro i avdelingane….

• Eller har det noko med pasienten og/eller pårørande sine forventingar å gjere: få hjelp til å fjerne smerte og ubehag?

Har vi mennesker i vårt overflodssamfunn utvikla mangel på toleranse for ekstreme sinns og kjensletilstandar? Og er normen for kva som er normalt så innsnevra at stadig fleire fell utanfor?

Svaret er nok ikkje eintydig og kan sikkert innhalde elementer av alt dette og meir til.  Det er imidlertid naturleg å stille spørsmålet: Er psykiske lidingar noko anna enn kjenslemessige ekstremtilstander? For i siste instans er det vel korleis vi forstår psykiske lidingar som er avgjerande for korleis vi behandler dei. Og er syptombehandling vegen å gå for å hjelpe menneske med kjenslemessige problem?

Ingunn si historie i filmen Vendepunkt handlar mellom anna om å få mange diagnoser og medisiner, utan at ho opplevte at nokon var opptatt av årsakane til symptoma.

Den dominerande paradigmet innan norsk helsevesen er biologisk/medisinsk. Det er denne forståelsesramma som i stor grad er avgjerande for kva slags behandling og prioriteringar som vert gjort innan psykisk helsefeltet i dag. Behandling av symptomer er ein konsekvens av dette der ein i mindre grad har fokuset på årsakstilhøva. Ein samanliknar psykiske lidingar med somatiske plager: fyrst få beskrive symptoma, deretter sette i gang medisinsk behandling. Men vestlig medisin har ikkje klart å isolere biologiske årsaker til dagens psykiske lidingar. Ein kan ikkje beskrive dei fysiske mekanismene som ligg bak t.d. schizofreni på same måten som tuberkulose, Downs syndrom eller diabetes. Nyare forsking viser imidlertid at det vi opplever av vonde sinnstilstander, tankar og erfaringar kan registrerast i hjerna og sette spor på cellenivå. Dette betyr likevel ikkje at behandlinga bør rettast der reaksjonane uttrykkast for eksempel å møte ein depressiv reaksjon med medisin for å auke serotoninopptaket. Kanskje er det snakk om ein sorgreaksjon og at ein treng nokon å snakke med?

Eg var mange år tilsett ved eit DPS og vi fekk jamnleg besøk av legemiddelfirmaer som presenterte det siste innan forsking på psykofarmaka.  Netrapping eller seponering var aldri tema, derimot stadig nye variantar av psykofarmaka som var betre enn dei forrige. Vi fekk grundig informasjon om nytten av dei ulike medikamenta, men ikkje tilsvarande kunnskap om langtidsverknadane og biverknadane. For kva gjer det med eit menneske å måtte vere brukar av medisiner med til dels store biverknader over lang tid? Og i tillegg bli behandla som om heile deg er sjuk utan blikk for dei ressursane som bur i deg?  Nokre seier at det var godt å få ei diagnose fordi dei då opplevte endeleg å bli møtt. Dei fleste opplev det stigmatiserande og at det svekker kjensla av sjølv å ha ansvaret for eiga helse.

 Kva hadde skjedd i vår tilnærming til psykiske lidingar dersom desse lidingane vart sett på som naturlege reaksjonar på unaturlege situasjonar, blei sett på som ekstreme stressreaksjonar på uuthaldelege livsopplevingar?

• Hadde bruken av reseptblokka kome lenger ute i tiltaksrekka, og først bli tatt fram når brukaren og hjelparen vart samde om at dette var nødvendig i tillegg til andre tilbod? Og hadde pasienten fått grundig informasjon om ulike behandlingstilbod og ulempene med å bruke medisinen på kort og på lang sikt før valget vart gjort?
• Hadde mange pasientar fått frivillig plass på DPS utan å måtte samtykke i medisinering for å kome inn ( noko eg har erfart mange gangar som behandlar)?
• Hadde det vore meir forsking på og større bredde i behandlingtilnærmingane og hadde det vore eit rikt tilbod på rehabiliteringssentra som Soteria House, Spa-, kosthalds og retreatsentra i staden for ensidig satsing på sjuke hus og kommunale dagsentra og lilnande ?
• Hadde brukarane i større grad hatt ein naturleg plass i si eiga behandling og utvikling av tilboda innan helsetenestene?
• Hadde legemiddelindustrien vore opptatt av å forske på korleis det er å slutte med medisin.

Vår intensjon er å auke tilfanget på kunnskap om korleis det opplevast å bruke psykofarmaka og på kva slags måte det er hensiktsmessig å trappe ned eller slutte. Dette er kunnskap vi veit at brukarane har etterspurt i mange år. Håper at heftet kan utfordre våre haldningar og skape debatt om bruk av medisin mot kjenslemessige utfordringar i livet.  Og at legar og anna helsepersonell vert flinke til å bruke det og informere om det i si kontakt med pasientane.

Veilederen kan lastes ned HER